Kolęda zaczynająca się od słów I my też przychodzim, ubodzy ludzie, nosi zwykle melodie innej – Przy onej dolinie, w judzkiej krainie (zresztą zdarza się, że teksty obydwu są połączone w kantyczkach w jeden utwór. Tak było i tym razem. Wykonawczyni z Grabowicy (pow. tomaszowski), uznawana za jedną z najwybitniejszych roztoczańskich śpiewaczek, w swoim bogatym repertuarze kolędowym zachowała dwie wersje melodyczne prezentowanej pieśni. Zwraca uwagę szczególnie jedna z tych wersji. Wariant kompozycji zapisanej przez M.M. Mioduszewskiego (1843: 151) do słów pieśni Przy onej dolinie… stanowi wymowne świadectwo wrażliwości muzycznej mieszkańców obszaru, na którym się ukształtował.
Wariant ten odróżnia się od XIX-wiecznego źródła szerszym ambitusem (oktawy), osiąganym w kulminacji najozdobniejszej z fraz – nieobecnej w zapisie śpiewnikowym – przypominającej incipit ludowych odmian kolędy Bóg się rodzi. Podobieństwo to, prawdopodobnie przypadkowe, przydaje skromnej melodii artyzmu – tym bardziej, że w niektórych strofach skokowi w górę obejmującemu pełną skalę durową (i zarazem ambitus utworu), kolorytu dodaje wyraźny dźwięk prowadzący.
Pierwszą, powtórzoną, i ostatnią frazę utworu – wariacje odpowiadających im członów zapisu z Pastorałek i kolęd Mioduszewskiego – można interpretować jako kontaminację drukowanego przekazu z wątkiem popularnym w południowo-wschodniej Polsce, znanym z ludowych wariantów wielu kolęd (Z narodzenia Pana, Król wiecznej chwały dziś się nam narodził i in.).
śpiew: wykonawczyni ur. 1931 w Grabowicy
nagranie: Bartosz Gałązka, Grabowica, 2015
* * *
Inna wybitna śpiewaczka z Lubelszczyzny ma w swoim repertuarze wiele spektakularnie archaicznych pieśni. Równie (jeśli nie bardziej) cenne są skarby jej pamięci, do których nie sięga w sytuacjach scenicznych i warsztatowych. Wśród takich pereł znalazła się lokalna melodia kolędy Nowy rok bieży; utwór ten charakteryzuje się wybitną poliwersyjnością i wariabilnością nawet na tle innych kolęd obecnych w repertuarze tradycyjnym.
Prezentowany wariant jest ilustracją przemian, jakim podlega żywa melodia pod wpływem wzorców zewnętrznych. U źródeł dzieliła ona model melodyczny z obrzędowymi śpiewami noworocznymi (spopularyzowanymi wiele wieków później jako dunaje). Na ten model nałożył się wzorzec kościelny, skodyfikowany (m.in. przez ks. M.M. Mioduszewskiego) z tekstem Któż o tej dobie. Wzorzec ten zdominował pierwszy człon dzisiejszego wariantu oraz jego kształt wersyfikacyjny, wymuszając powtórzenie tekstu na końcu każdej strofy (kolędy noworoczne, od których strukturę stroficzną zaczerpnęła religijna pieśń Nowy rok bieży, mają układ: 5+5+3 | 5+5+3, natomiast Któż o tej dobie: 5+5+3 | 5+5+3+3). To jednak nie koniec modyfikacji: układ metrorytmiczny inicjalnego odcinka melodii wykazuje wpływ wersji popularyzowanej przez Kościół na początku XX w. (pochodzącej ze śpiewnika Tomasza Flaszy).
Podsumowując: wariant z Wólki Ratajskiej (pow. janowski) stanowi kontaminację dwóch dawniejszych wzorców melodycznych: starszego, „obrzędowego” – zachowanego w środkowym odcinku melodii – oraz młodszego, „kościelnego” – w odcinkach klamrowych, z niewielkim (ograniczonym do schematu rytmicznego obejmującego dwa takty w pierwszej strofie) wpływem wzorca upowszechnionego przed stu laty.
śpiew: wykonawczyni ur. 1937 w Wólce Ratajskiej
nagranie: Bartosz Gałązka, Wólka Ratajska, 2015
Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
(c) Bartosz Gałązka 2025. Wszelkie prawa zastrzeżone