Ostatnia kolęda

Na badanym obszarze kolęda o Marii wijącej wianki w warstwie literackiej ulega kontaminacjom z pieśnią o sierocie zabranej przez Matkę Bożą do raju oraz z wątkiem życzeniowym (połączenie to funkcjonuje również w tradycji Podkarpacia, zwłaszcza w Leżajskiem). Omawiany utwór stanowił część apokryficznego tryptyku obrazującego sceny zwiastowania, narodzenia i ofiarowania, obejmującego cykl kolęd Na zielonej łące, Jezus malusieńki oraz Z tamtej strony dwora, śpiewanych niegdyś na te same melodie. Ślady tego zwyczaju odnaleźć można w kontaminacjach notowanych m.in. przez Oskara Kolberga w Sanockiem (por. DWOK 48), ale i w przekazach zebranych podczas opisywanych tu badań. Wielu rozmówców łączy tę pieśń z uroczystością Ofiarowania Pańskiego, uzasadniając to zarówno treścią kolędy, zawierającą zapowiedź Męki Pańskiej, jak i słowami opowiadanej lokalnie legendy o Matce Bożej ratującej sierotę przed wilkami – stąd przypuszczalnie wywodzi się powszechnie stosowane połączenie dwóch wspomnianych literackich motywów w pieśni.

Geneza wersji najliczniej reprezentowanej w zebranym materiale łączy się ze średniowieczną prozą adwentową Mittit ad virginem, przeznaczoną pierwotnie na uroczystość Zwiastowania Pańskiego, przez długie wieki tradycji liturgicznej śpiewaną na mszach roratnich:

Struktura zespołu wariantów tego modelu jest analogiczna do układu zapisów z regionu leżajskiego, co dowodzi ścisłej wspólnoty repertuarowej obu ośrodków w odniesieniu do omawianej kolędy.

Inne zapisy kolędy o wiankach wykorzystują chorałowy wzorzec obecny m.in. w staropolskiej pieśni Nużeśmy, chrześcijanie oraz we wschodniej kolędzie Cогласно співаймо, Iсуса витаймо (Sohłasno spiwajmo, Isusa wytajmo), nadal wykazując cechy wcześniejszego modelu melodycznego w drugim członie utworu.

Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
(c) Bartosz Gałązka 2025. Wszelkie prawa zastrzeżone