Najważniejszym efektem stypendialnego projektu jest prezentowana tu antologia kolęd, zawierająca – zgodnie ze stanem na chwilę obecną – niemal 700 słowno-muzycznych wariantów zebranych w trakcie wieloletnich badań na dawnych ziemiach Ordynacji Zamojskiej i w ich sąsiedztwie. Przygotowując je, wykorzystałem metodologię wypracowaną podczas tworzenia serii Kolędy Podkarpacia; również układ zbioru jest analogiczny do wydawnictw z tego cyklu.
Pierwsza część opracowania obejmuje kolędy bożonarodzeniowe ułożone w kolejności alfabetycznej (dotyczy to również kolęd apokryficznych, których odmienne wersje literackie zanotowano jako osobne pozycje). Większość utworów cechuje się poliwersyjnością i wariabilnością, co oznacza, że w zbiorze znalazły się wersje melodyczne reprezentowane przez szeregi wariantów z żywej tradycji. Układ wariantów odzwierciedla chronologię ich kształtowania się: od form najdawniejszych po współczesne. W opracowaniu nie umieszczono melodii powszechnie dostępnych w źródłach drukowanych (poza uzasadnionymi wyjątkami). Znajdują się tu również śpiewy funkcjonujące w ramach widowisk, zwłaszcza herodów.
Druga część zawiera kolędy noworoczne, ułożone według kryterium funkcji (od oracji połaźniczych i szczodraczych, przez archaiczne śpiewy gospodarskie i obrzędowe pieśni dla panien i kawalerów, po okolędowania i pożegnania), a wewnątrz wyodrębnionych grup – według klucza symbolicznych motywów ludowych.
W trzeciej części znalazły się kolędy aktualizowane – rodzaj kontrafaktury tekstowej, gdzie w „kolędowe” modele melodyczne wpisane zostały treści patriotyczne lub społeczne. Niekiedy aktualizacja dotyczy wyłącznie kontekstu wykonawczego (np. okolędowanie dla wójta).
Pieśniom towarzyszą komentarze. Mają one charakter interdyscyplinarny (głównie etnomuzykologiczny, ale dotyczą również motywów literackich i szaty językowej omawianych kolęd). Tam, gdzie było to możliwe na tym etapie badań, określone zostały zasięgi występowania poszczególnych wątków oraz kierunki ich dyfuzji na sąsiednie obszary.
Opracowanie ma charakter otwarty – zakończenie stypendium nie oznacza kresu prac nad materiałem. Podobnie było w przypadku moich poprzednich projektów realizowanych dzięki dofinansowaniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego: badania nad repertuarem leżajskim (stypendium 2013) zaowocowały tomem Od Leżajska w serii Kolędy Podkarpacia (2017), a projekty dotyczące śpiewów żałobnych oraz „galicyjskich” Gorzkich żalów są kontynuowane (ten ostatni stał się punktem wyjścia przygotowywanej rozprawy doktorskiej).
Zatem – badania terenowe nad folklorem dawnych ziem Ordynacji Zamojskiej trwają! Ich owocem w nieodległej przyszłości stanie się pełne wydawnictwo książkowe. Osoby zainteresowane opracowaniem zapraszam do kontaktu za pośrednictwem formularza zamieszczonego na niniejszej stronie.
Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
(c) Bartosz Gałązka 2025. Wszelkie prawa zastrzeżone