![](http://www.bartoszgalazka.pl/wordpress/wp-content/uploads/2023/01/Krzyzyk-z-palmy-768x1024.jpg)
Ważną częścią obrzędowości okresu Wielkiego Postu są Gorzkie żale. W trakcie badań prowadzonych w ramach zadania „Etnocentrum Ziemi Krośnieńskiej na ścieżkach tradycji. Wyprawa pierwsza: obrzędowość doroczna”, nabożeństwo to często było tematem rozmów z naszymi informatorami.
Wielu rozmówców ubolewało nad faktem, że oryginalne (=ludowe, tradycyjne, śpiewane w miejscowych kościołach od wieków) melodie Gorzkich żalów bywają w ich parafiach w ostatnich latach „przekręcane”, „zmieniane” (=propaguje się ich normatywną, śpiewnikową formę melodyczną), co sprawia, że ludzie mniej chętnie uczestniczą w tym nabożeństwie. Mieszkaniec Baryczy (pow. brzozowski) zauważył, że ważne jest, by osoba prowadząca śpiew w danej miejscowości wywodziła się z lokalnej społeczności:
Akurat w Baryczy śpiew Gorzkich żalów zachował się w niezmienionej od wieków postaci. Miejscowa melodia Pobudki jest wariantem wzorca funkcjonującego w XIX-wiecznych granicach diecezji przemyskiej:
Interesujących informacji dostarczyła rozmówczyni pochodząca z Głowienki (pow. krośnieński). Miejscowość ta należała przed wojną do parafii w Krośnie; odległość do kościoła uniemożliwiała mieszkańcom wsi udział w popołudniowych nabożeństwach. Gorzkie żale odprawiano więc w Wielkim Poście w domach, w środy i w niedziele. Zwyczaj ten, określany przez informatorkę jako „uroczysty”, był dla jej rodziców bardzo ważny:
Właśnie dzięki wykonywaniu Gorzkich żalów w domu, w pamięci kobiety zachowały się melodie, na jakie śpiewano teksty tego nabożeństwa przed stu laty. W porównaniu z funkcjonującymi w Krośnie obecnie, wykazują kilka istotnych różnic w kadencjach. „Krośnieńska” Pobudka brzmiała wówczas tak:
Wśród niepublikowanych nagrań zebranych wcześniej przez Bartosza Gałązkę znalazły się, równie unikatowe jak powyższy, przekazy niektórych śpiewów wchodzących w cykl Gorzkich żalów. Zarejestrowano je w miejscowościach: Iwonicz (pow. krośnieński) i Dębowiec (pow. jasielski). Transkrypcje tych melodii znalazły się w monografii wydanej w ramach niniejszego projektu; ich unikatowość polega m.in. na tym, że od dawna już nie funkcjonują w żywej praktyce wykonawczej, zastąpione śpiewnikowymi normatywami.
Zestawienie wariantów melodycznych Gorzkich żalów pochodzących z obszaru objętego badaniami uzupełnia dawna melodia Rozmowy Duszy z Matką Bolesną. Melodia ta, funkcjonująca jeszcze w pierwszych dekadach XXI w. w Rogach (pow. krośnieński), również niestety zanika w żywej praktyce.
![](http://www.bartoszgalazka.pl/wordpress/wp-content/uploads/2022/01/barwy-godlo-rp.png)
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.
(c) Bartosz Gałązka 2022